(Mae fersiwn Gymraeg yr erthygl hon yn dilyn y fersiwn Saesneg)
Controversial ideas are nothing new in Nant Ffrancon.
In 1831 Charles Darwin, visiting Cwm Idwal in North Wales, looked down Nant Ffrancon and began to understand the evolution of a changing landscape, formed of rock, shaped by water, ice and time; a step towards his later revelation of biological evolution that got him into a little trouble with the Establishment.
Much of Nant Ffrancon has been owned by the National Trust for decades; a Site of Special Scientific Interest (SSSI), Special Area of Conservation (SAC) for montane habitats such as upland heath, bogs, crags and screes, arctic alpine flora, and birds such as ring ousel and twite, a National Park, and one of the most iconic views in Wales.
Now, after years of discussion about the possibility of change, recent lapses in several farm tenancies offer an opportunity to review the management of this land to reflect its environmental importance. There are proposals to reverse nature’s decline in the valley.
A landscape shaped by change
Change has been the hallmark of this landscape, from violent geological eruptions, upheaval, compression and folding evident in the fossilised seabed of Carnedd y Filiast and the plunging cliffs of Twll Du, through glaciation, the ancient wildwoods, the clearance by neolithic cultivators or their cattle, and much later, sheep, which became the mainstay of local agriculture; easier than cattle, less risk on steep ground and boosted by post-war subsidies, and the Common Agricultural Policy, their numbers trebled during the 20th century to unsustainable levels reaching nearly 12 million in Wales, though more recently have declined to below 9 million. Sheep are selective grazers nibbling the most tender and nutritious forage; sweet grasses, heather shoots, tree seedlings, flowers and seedheads, avoiding mat grass and heath rush and grazing all but the most inaccessible terrain leaving a landscape shorn of much diversity. In contrast, cattle tear at the sward, creating tussocks between hoof marks, leaving many plants to flower and avoiding steep ground entirely, so the cattle that foraged the hills of our ancestors created a landscape of great variety. So, bringing sheep numbers to sustainable levels and increasing cattle on the hills has long been on the agenda as an environmental policy and reflected in the Welsh Government’s Sustainable Farming Scheme.
A new vision for the valley
Now, the Trust is inviting new tenants to embrace this vision on 1650ha of their land. Rather than imposing conditions, they are asking prospective tenants to offer solutions to achieve environmental targets; increased heather cover, meadows for wildflowers and twite, opportunities for trees to cool streams and provide shade and shelter to livestock. The Natur i Bobl Nant Ffrancon project (Nature for the People of Nant Ffrancon) is part funded by Welsh Government and includes partnerships with the charity Plantlife and with Natural Resources Wales (NRW). who will focus on repairing Afon Ogwen; dredged and straightened in the 1960 it will be reconnected with its floodplain, and the peatland in the valley bottom restored after centuries of drainage and peat cutting to help capture carbon once again.
The project covers Cwm Idwal National Nature Reserve where, 25 years ago, sheep were largely excluded (though many strays regularly trespassed) revealing a profusion of flowering orchids, bog asphodel and long-suppressed heather gradually emerged from the grassy slopes. That is not the prescription elsewhere; livestock are seen as a component of the landscape, but with a balance between cattle, sheep and perhaps ponies rather than the intensive sheep monoculture of the past. And now, using GPS collars, cattle and sheep can be guided to areas that need grazing, and away from areas that need resting. Farmers can expect support from the Sustainable Farming Scheme and farm rents that reflect their efforts to restore nature.
The “Rewilding” debate
Change always invites push-back, and this particular change gets tangled with the ogre of “rewilding” which has received bad press in the agricultural community; associated with talk of clearances, loss of the Welsh language, abandoning the land, reforestation and wolves! Some have complained at a lack of consultation despite years of informal discussion, but whenever you start a formal consultation on a proposal you are asked “why haven’t you consulted us? – a logical loop to rival the chicken and egg conundrum. There is clearly huge sensitivity and uncertainty in the farming community, assailed by rising costs, wildfires, droughts, floods, new diseases and a growing awareness of the environmental costs of intensive agriculture with apparently competing demands to feed the nation, provide biodiversity and support a family. Change is one predictable factor in an unpredictable world so those who embrace change will be the winners.
People at the centre
Natur i Bobl Nant Ffrancon is clear that people and livestock are central to this landscape and with Hwb Natur Ogwen (Ogwen Nature Hub) providing training, learning opportunities and community engagement perhaps many more people will be involved alongside a new generation of farmers.
(The English version of this article precedes this Welsh version)
Nant Ffrancon – Chwyldro “ail-wylltio” neu esblygiad o’r tirwedd.

Nid yw syniadau dadleuol yn rhywbeth newydd yn Nant Ffrancon.
Ym 1831, wrth ymweld â Chwm Idwal yng Ngogledd Cymru, edrychodd Charles Darwin i lawr Nant Ffrancon a dechrau deall esblygiad tirwedd sy’n newid – tirwedd a ffurfiwyd o graig ac a luniwyd gan ddŵr, iâ ac amser. Roedd hyn yn gam tuag at ei ddatguddiad diweddarach am esblygiad biolegol, a achosodd gryn drafferth iddo gyda’r Sefydliad (yr ‘Establishment’).
Mae rhan helaeth o Nant Ffrancon wedi bod ym meddiant yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol (National Trust) ers degawdau. Mae’n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SoDdGA) ac yn Ardal Cadwraeth Arbennig (ACA) ar gyfer cynefinoedd mynyddig fel rhostiroedd ucheldir, mawnogydd, creigiau a sgree; mae’n gartref i fflora arctig-alpaidd ac adar fel y mwyalchen y mynydd a’r llinos fynydd. Yn ogystal, mae’n rhan o Barc Cenedlaethol ac yn un o’r golygfeydd mwyaf eiconig yng Nghymru.
Nawr, ar ôl blynyddoedd o drafod y posibilrwydd o newid, mae diwedd nifer o denantiaethau ffermio yn cynnig cyfle i adolygu sut y rheolir y tir hwn, er mwyn adlewyrchu ei bwysigrwydd amgylcheddol. Mae cynigion ar y bwrdd i wrthdroi dirywiad natur yn y dyffryn.
Tirwedd a luniwyd gan newid
Newid fu nodwedd amlycaf y dirwedd hon: o ffrwydradau daearegol treisgar, aflonyddwch, cywasgu a phlygu – sydd i’w gweld yn wely môr ffosiledig Carnedd y Filiast a chreigiau serth Twll Du – trwy gyfnodau rhewlifol, y coedwigoedd gwyllt hynafol, clirio’r tir gan ffermwyr y cyfnod Neolithig (neu eu gwartheg), ac yn ddiweddarach, defaid. Daeth defaid yn golofn i amaethyddiaeth leol; roeddent yn haws eu cadw na gwartheg ac yn peri llai o risg ar dir serth. Yn ogystal, cafodd y diwydiant hwb gan gymorthdaliadau ôl-ryfel (a’r Polisi Amaethyddol Cyffredin), gan arwain at driphlygu nifer y defaid yn ystod yr 20fed ganrif i lefelau anghynaliadwy – gan gyrraedd bron i 12 miliwn yng Nghymru (er bod y nifer wedi gostwng i lai na 9 miliwn yn fwy diweddar). Mae defaid yn anifeiliaid sy’n dewis beth maen nhw’n ei fwyta, gan gnoi’r porthiant mwyaf tyner a maethlon – fel gwellt melys, egin grug, coed ifanc, blodau a phennau hadau – tra’n osgoi glaswellt garw a brwyn y rhostir. Maent yn pori bron ym mhobman, hyd yn oed ar dir sy’n anodd iawn ei gyrraedd, gan adael tirwedd sydd wedi colli llawer o’i amrywiaeth. Mewn cyferbyniad, mae gwartheg yn rhwygo’r llystyfiant, gan greu clystyrau o laswellt rhwng ôl eu carnau, gan adael i lawer o blanhigion flodeuo ac osgoi tir serth yn llwyr; felly, creodd y gwartheg a boriodd fryniau ein cyndeidiau dirwedd o amrywiaeth mawr. Felly, mae lleihau nifer y defaid i lefelau cynaliadwy a chynyddu nifer y gwartheg ar y bryniau wedi bod ar yr agenda ers amser maith fel polisi amgylcheddol, ac mae hyn yn cael ei adlewyrchu yn ‘Cynllun Ffermio Cynaliadwy’ Llywodraeth Cymru.
Gweledigaeth newydd ar gyfer y dyffryn
Nawr, mae’r Ymddiriedolaeth yn gwahodd tenantiaid newydd i gofleidio’r weledigaeth hon ar 1,650 hectar o’u tir. Yn hytrach na gosod amodau, maent yn gofyn i ddarpar denantiaid gynnig atebion i gyrraedd targedau amgylcheddol; mwy o orchudd o rug, dolydd ar gyfer blodau gwyllt a’r llinos fynydd, a chyfleoedd i goed oeri nentydd a darparu cysgod a lloches i anifeiliaid fferm. Mae prosiect ‘Natur i Bobl Nant Ffrancon’ yn cael ei ariannu’n rhannol gan Lywodraeth Cymru ac yn cynnwys partneriaethau gyda’r elusen Plantlife a Chyfoeth Naturiol Cymru (CNC). Bydd CNC yn canolbwyntio ar adfer Afon Ogwen; ar ôl cael ei chlirio a’i sythu yn y 1960au, bydd yr afon yn cael ei hailgysylltu â’i gwastadedd llifogydd. Hefyd, bydd y tir mawn yn llawr y dyffryn yn cael ei adfer – ar ôl canrifoedd o ddraenio a thorri mawn – er mwyn helpu i ddal carbon unwaith eto.
Mae’r prosiect yn cwmpasu Gwarchodfa Natur Genedlaethol Cwm Idwal. Yno, 25 mlynedd yn ôl, cafodd defaid eu cadw allan i raddau helaeth (er bod llawer o anifeiliaid crwydr yn tresmasu’n rheolaidd), a datgelwyd toreth o degeirianau blodeuog, asffodel y gors, a rhostir a oedd wedi’i atal rhag tyfu am amser hir, gan ddod i’r amlwg yn raddol ar y llethrau glaswelltog. Nid dyna’r dull a ddefnyddir mewn mannau eraill; yma, ystyrir anifeiliaid fferm yn rhan o’r dirwedd, ond gyda chydbwysedd rhwng gwartheg, defaid ac efallai merlod, yn hytrach na’r system ddwys o gadw defaid yn unig fel yn y gorffennol. A nawr, trwy ddefnyddio coleri GPS, gellir arwain gwartheg a defaid i ardaloedd sydd angen eu pori (ac i ffwrdd o ardaloedd sydd angen gorffwys). Gall ffermwyr ddisgwyl cefnogaeth drwy’r Cynllun Ffermio Cynaliadwy, a rhenti fferm sy’n adlewyrchu eu hymdrechion i adfer natur.
Y ddadl “Ail-wylltio”
Mae newid bob amser yn gwahodd gwrthwynebiad, ac mae’r newid penodol hwn yn mynd yn gymhleth â bwgan “ail-wylltio” sydd wedi derbyn sylw drwg yn y gymuned amaethyddol; sy’n gysylltiedig â sôn am glirio tir, colli’r iaith Gymraeg, gadael y tir, ailgoedwigo a bleiddiaid! Mae rhai wedi cwyno am ddiffyg ymgynghori er gwaethaf blynyddoedd o drafodaeth anffurfiol, ond pryd bynnag y byddwch chi’n dechrau ymgynghoriad ffurfiol ar gynnig gofynnir i chi “pam nad ydych chi wedi ymgynghori â ni? – dolen resymegol i gystadlu â phos yr iâr a’r wy. Mae’n amlwg bod sensitifrwydd ac ansicrwydd enfawr yn y gymuned ffermio, wedi’u llethu gan gostau cynyddol, tanau gwyllt, sychder, llifogydd, clefydau newydd ac ymwybyddiaeth gynyddol o gostau amgylcheddol amaethyddiaeth ddwys gyda gofynion sy’n ymddangos yn gystadleuol i fwydo’r genedl, darparu bioamrywiaeth a chefnogi teulu. Mae newid yn un ffactor rhagweladwy mewn byd anrhagweladwy felly’r rhai sy’n croesawu newid fydd yr enillwyr.
Pobl yn y canol
Mae Natur i Bobl Nant Ffrancon yn glir bod pobl a da byw yn ganolog i’r dirwedd hon a chyda Hwb Natur Ogwen yn darparu hyfforddiant, cyfleoedd dysgu ac ymgysylltu cymunedol efallai y bydd llawer mwy o bobl yn cymryd rhan ochr yn ochr â chenhedlaeth newydd o ffermwyr.
More from John Ratcliffe

Bylines Network Gazette is out!
The latest Bylines Network Gazette is out now. Become a Friend of Bylines Network or upgrade to a paid Substack subscription, and you will get access to a vital collection of citizen articles and stories.
Journalism by the people, for the people.







